ژاپن کشوری است که سنتهای هزارساله و تکنولوژی مدرن در آن به طرز شگفتانگیزی در هم آمیختهاند. اما فراتر از آسمانخراشها و قطارهای سریعالسیر، چیزی که این کشور را منحصربهفرد میکند، فرهنگ مردم ژاپن است. این فرهنگ ترکیبی پیچیده از نظم، احترام متقابل، فروتنی و قواعد نانوشتهای است که شاید در نگاه اول برای گردشگران خارجی عجیب یا حتی سختگیرانه به نظر برسد. شناخت این آداب و رسوم، نه تنها برای درک بهتر جامعه ژاپن ضروری است، بلکه اگر قصد سفر، کار یا تعامل با ژاپنیها را دارید، رعایت آنها کلید پذیرفته شدن شما در جمع آنهاست. در این مقاله از ماهبان تور، قصد داریم انواع مختلف فرهنگ ژاپن، از آداب غذاخوری و معاشرت گرفته تا فرهنگ کار و خانواده را به شکلی کاربردی بررسی کنیم.
بیشتر بخوانید: ویزای توریستی ژاپن
آشنایی با فرهنگ مردم ژاپن
برای درک ریشههای فرهنگ مردم ژاپن، باید با مفهوم «وا» (Wa) یا هارمونی آشنا شوید. برخلاف فرهنگهای غربی که بر فردگرایی و من تمرکز دارند، در ژاپن اولویت همیشه با گروه و جامعه است. ژاپنیها از کودکی آموزش میبینند که رفتارهایشان نباید آرامش جمع را برهم بزند. این ذهنیت باعث شده تا مفاهیمی مثل نظم اجتماعی، وقتشناسی دقیق و رعایت حقوق دیگران، نه به عنوان قانون، بلکه به عنوان یک وظیفه اخلاقی درونی در جامعه نهادینه شود.
مهمترین آداب معاشرت در فرهنگ مردم ژاپن
اگر میخواهید با ژاپنیها تعامل خوبی داشته باشید، رعایت این نکات کلیدی واجب است:
سکوت و احترام به صحبت دیگران
در ژاپن، شنونده خوب بودن شانه هوش و ادب است. پریدن وسط حرف دیگران یا قطع کردن صحبت، بیاحترامی بزرگی محسوب میشود. ژاپنیها در حین مکالمه زیاد سکوت میکنند؛ این سکوت نشانه بیتوجهی نیست، بلکه فرصتی است برای فکر کردن به حرفهای شما.
بیشتر بخوانید: راهنمای سفر به ژاپن
فرهنگ عذرخواهی و تشکر (سومیمایسن)
کلمه سومیمایسن (Sumimasen) احتمالاً پرکاربردترین واژه در ژاپن است. این کلمه هم برای عذرخواهی و هم برای تشکر (به معنی شرمندهام که زحمت کشیدید) استفاده میشود. ژاپنیها حتی اگر تقصیری نداشته باشند، برای حفظ آرامش فضا عذرخواهی میکنند.
زبان بدن و حریم شخصی
در ژاپن خبری از بغل کردن، روبوسی یا دست دادنهای محکم نیست. فضای شخصی برای آنها مقدس است. سلام و خداحافظی معمولاً با تعظیم کردن انجام میشود. هر چقدر فرد مقابل مسنتر یا مقامش بالاتر باشد، تعظیم باید طولانیتر و عمیقتر باشد.
آداب هدیه دادن و گرفتن (اومییاگه)
هدیه دادن یا اومییاگه بخشی جداییناپذیر از روابط است. اما نکته مهم این است اگر هدیهای گرفتید، هرگز آن را همان لحظه و با عجله باز نکنید! این کار در فرهنگ مردم ژاپن نشانه حریص بودن است. تشکر کنید و باز کردن آن را به خلوت خودتان موکول کنید.
نکوهش درخواست کمک و فرهنگ میواکو
ژاپنیها مفهومی به نام میواکو دارند که یعنی دردسر درست نکردن برای دیگران. به همین خاطر، تا جای ممکن از کسی کمک نمیخواهند. اگر دیدید کسی در خیابان مشکل دارد اما کمک نمیخواهد، تعجب نکنید؛ او نمیخواهد باری روی دوش شما باشد.
فرهنگ غذاخوردن مردم ژاپن
غذا خوردن در ژاپن نوعی مراسم شکرگزاری است. اگر با تور ژاپن سفر کنید، میبینید که آداب میز غذا به اندازه کیفیت خود غذا اهمیت دارد. در اینجا مهمترین اصول را در قالب یک جدول آوردهایم:
| رفتار | توضیح و دلیل فرهنگی | وضعیت (مجاز / ممنوع) |
| هورت کشیدن نودل | نشانه لذت بردن از غذا و کمک به خنک شدن نودل است. | کاملاً مجاز (حتی پسندیده) |
| خالی کردن لیوان خودتان | در فرهنگ ژاپنی برای خودتان نوشیدنی نمیریزید؛ دیگران این کار را انجام میدهند. | ممنوع |
| بازی با چاپستیک | اشاره کردن یا ضربه زدن با چاپستیک نشانه بیاحترامی است. | بیاحترامی |
| فرو کردن عمودی چاپستیک در برنج | این کار فقط در مراسم تدفین انجام میشود و نشانه بدیُمنی است. | شدیداً ممنوع (شوم) |
| گفتن «ایتاداکیماس» | قبل از غذا گفتن Itadakimasu نشانه فروتنی و قدردانی است. | ضروری (نشانه ادب) |
| برگرداندن سینی غذا | در فستفودها باید میز را تمیز کرده و سینی را تحویل دهید. | ضروری |
بیشتر بخوانید: غذاهای ژاپنی
فرهنگ انعام دادن در رستورانها
برخلاف بسیاری از کشورها، انعام دادن در ژاپن وجود ندارد و حتی گاهی توهین محسوب میشود! ژاپنیها معتقدند حقوقشان را میگیرند تا کارشان را به بهترین شکل انجام دهند و نیازی به پول اضافه نیست. اگر انعام بگذارید، ممکن است گارسون دنبال شما بدود تا پولتان را پس بدهد چون فکر میکند جا گذاشتهاید!
فرهنگ مردم ژاپن در خانواده
خانواده در ژاپن، بخشی کوچک از کل جامعه است. همان نظم و سلسلهمراتب اینجا هم وجود دارد. در نگاه سنتی، پدر ستون اقتدار و نانآور خانه است و مادر مدیر داخلی تمام امور، از تربیت فرزندان تا مدیریت مالی می باشد. جالب است بدانید در بسیاری از خانوادههای ژاپنی، حقوق پدر مستقیماً به حساب مادر واریز میشود و اوست که پول توجیبی همسرش را میدهد! تربیت فرزندان نیز بر پایه استقلال است؛ دیدن کودکان دبستانی که تنهایی سوار مترو میشوند، در ژاپن صحنهای کاملاً عادی است چون جامعه به آنها حس امنیت و مسئولیت میدهد.
فرهنگ کاری و آداب معاشرت مردم در محیط کار ژاپن
اگر بگوییم کار برای ژاپنیها مقدس است، اغراق نکردهایم. محیط کار در ژاپن اغلب خانه اول افراد محسوب میشود! وفاداری به شرکت یک اصل کلیدی است، بسیاری از ژاپنیها پس از استخدام تا زمان بازنشستگی در همان شرکت میمانند و تغییر شغل مکرر، امتیاز منفی بزرگی در رزومه محسوب میشود. سلسلهمراتب در شرکتهای ژاپنی بسیار خشک و جدی است. تصمیمات معمولاً به صورت گروهی گرفته میشوند تا مسئولیت بین همه تقسیم شود. ساعت کاری در ژاپن طولانی است و ترک کردن محل کار قبل از مدیر، صورت خوشی ندارد. حتی خوابیدن سر کار که به آن اینهموری میگویند، نشانه تنبلی نیست؛ بلکه نشان میدهد فرد آنقدر سخت کار کرده که خسته شده و این رفتار گاهی تحسین هم میشود!
فرهنگ مردم ژاپن در اماکن عمومی و حملونقل
اولین چیزی که در بدو ورود به ژاپن توجه شما را جلب میکند، سکوت و تمیزی خیرهکننده خیابانها و متروهاست. در فرهنگ مردم ژاپن، فضای عمومی متعلق به همه است و نباید با رفتار شخصی آلوده شود.
- سکوت در مترو: صحبت کردن با موبایل در قطار و اتوبوس ممنوع است. مردم یا کتاب میخوانند یا میخوابند. اگر مجبور به صحبت شدید، باید خیلی آرام و کوتاه حرف بزنید.
- سیگار کشیدن: راه رفتن و سیگار کشیدن در خیابان ممنوع است و جریمه دارد. فقط در اتاقکهای شیشهای مخصوص یا مناطق مشخص شده (Smoking Areas) میتوانید سیگار بکشید.
- سمت چپ بایستید: روی پلهبرقیها همیشه باید سمت چپ بایستید تا سمت راست برای کسانی که عجله دارند باز باشد (البته در شهر اوساکا برعکس است).
بدون سطل زباله: در خیابانهای ژاپن به ندرت سطل زباله میبینید. مردم زبالههایشان را در کیف خود نگه میدارند و به خانه میبرند.
فرهنگ مذهبی و باورهای دینی مردم ژاپن (شینتو و بودیسم)
مذهب در ژاپن داستانی متفاوت از سایر نقاط دنیا دارد. ژاپنیها معمولاً خود را پیرو یک دین خاص نمیدانند، بلکه ترکیبی از آیینها را در زندگی اجرا میکنند. دو رکن اصلی باورهای آنها شینتو (آیین باستانی پرستش طبیعت) و بودیسم است.
- یک ضربالمثل معروف میگوید: ژاپنیها شینتو متولد میشوند، مسیحی ازدواج میکنند و بودایی میمیرند.
- جشن تولد: با آیینهای شینتو برای برکت و سلامتی.
- ازدواج: بسیاری از جوانان مراسم عروسی را به سبک غربی و با لباس سفید در کلیسا (حتی اگر مسیحی نباشند) برگزار میکنند چون شیکتر است.
- مرگ: مراسم تدفین تقریباً همیشه با آیینهای بودایی و سوزاندن جسد انجام میشود.این نگاه باز و منعطف به مذهب، باعث شده تا تعصب دینی در جامعه ژاپن جایگاهی نداشته باشد و معابد بیشتر مکانهایی برای آرامش و مدیتیشن باشند تا عبادتهای سختگیرانه.
عجیبترین رفتارهای ژاپنیها از نگاه گردشگران
برخی از رفتارهای عادی در فرهنگ مردم ژاپن، برای توریستها مثل معماست. شناخت این رفتارها به شما کمک میکند تا در سفر با تور ژاپن کمتر تعجب کنید:
- هورت کشیدن غذا (Slurping): در حالی که در غرب و ایران هورت کشیدن سوپ بیادبی است، در ژاپن نشانه این است که غذا خیلی خوشمزه است و آشپز از شنیدن صدای آن خوشحال میشود.
- ماسک زدن همیشگی: حتی قبل از کرونا، ژاپنیها همیشه ماسک میزدند. دلیلش فقط ترس از بیماری نیست؛ گاهی برای این است که آرایش ندارند یا میخواهند صورتشان گرم بماند!
- کفشهای مخصوص دستشویی: در خانههای ژاپنی، دمپایی مخصوصی فقط برای داخل توالت وجود دارد.
- گم نشدن وسایل: اگر کیف پولتان را در پارک جا بگذارید، احتمال اینکه فردا همانجا پیدایش کنید یا به اداره پلیس تحویل داده شده باشد، تقریباً ۱۰۰ درصد است.
آداب و رسوم سنتی و فستیوالهای خاص ژاپن
ژاپن پر از جشنهایی است که ریشه در دفع ارواح خبیثه و جلب شانس دارند. این رسوم شاید ظاهری ساده داشته باشند، اما فلسفهای عمیق پشتشان نهفته است:
پرتاب لوبیا (ستسوبون)
در جشن بهاره ستسوبون (Setsubun)، مردم لوبیای سویا را به سمت در خانه یا کسی که ماسک دیو زده پرتاب میکنند و فریاد میزنند: دیو بیرون، خوشبختی تو!. این کار نمادی برای پاکسازی خانه از بدیها و شروعی تازه است.
بیشتر بخوانید: جشنهای ژاپن
دوندو یاکی و شناور کردن عروسک
- دوندو یاکی (Dondo Yaki): در اواسط ژانویه، مردم وسایل تزیینی سال نو و طلسمهای قدیمی را به معابد میبرند و در آتش میسوزانند تا خدای سال نو را به آسمان بدرقه کنند.
- شناور کردن عروسک (Nagashibina): در این رسم قدیمی، عروسکهای کاغذی را در رودخانه رها میکنند. ژاپنیها معتقدند این عروسکها بدشانسیها و بیماریهای کودکان را با خود به دریا میبرند و آنها را در امان نگه میدارند.
کارهای ممنوعه در ژاپن که حتماً باید بدانید!
- لمس کردن شکوفههای گیلاس در فصل "هانامی"، فقط باید شکوفهها را تماشا کنید. تکان دادن شاخه یا چیدن گل، توهین به طبیعت است.
- صحبت با موبایل در مترو مزاحمت صوتی برای دیگران است و بسیار بیادبانه است.
- اشاره با انگشت اشاره مستقیم به افراد بیاحترامی است؛ باید با کف دست اشاره کنید.
- وارد شدن با کفش ورود با کفش به خانه، معابد و برخی رستورانها خط قرمز است.
- دست دادن با یک دست در جیب اگر هنگام تعظیم یا دست دادن، دست دیگرتان در جیب باشد، نشانه تکبر و بیاحترامی محض است.
- تتوی نمایان در استخر تتو در ژاپن نماد یاکوزا (مافیا) است و ورود به حمام عمومی با آن ممنوع است.
- خوردن غذا حین راه رفتن غذا خوردن فقط باید در مکان ثابت باشد؛ راه رفتن و خوردن بیکلاسی است.
بیشتر بخوانید: جشن شکوفههای گیلاس در ژاپن
سخن پایانی
سفر به ژاپن فقط دیدن معابد کیوتو یا نورهای نئونی توکیو نیست؛ سفر به ژاپن، سفر به دنیایی است که در آن احترام زبان مشترک همه انسانهاست. شاید در نگاه اول، اینهمه قانون و آداب برایتان سخت به نظر برسد، اما وقتی وارد این جریان میشوید، میبینید که چطور این نظم باعث آرامش روح و روانتان میشود. شناخت فرهنگ مردم ژاپن به شما کمک میکند تا نه به عنوان یک توریست ، بلکه به عنوان یک مهمان محترم پذیرفته شوید. اگر دوست دارید این فرهنگ غنی را از نزدیک لمس کنید و بدون دغدغه تمام زیباییهای آن را ببینید، ماهبان تور در کنار شماست تا سفری خاطرهانگیز و حرفهای را تجربه کنید.
سوالات متداول
1. آیا دانستن زبان ژاپنی برای سفر ضروری است؟
در شهرهای بزرگ مثل توکیو با انگلیسی کارتان راه میافتد، اما مردم عادی خیلی به انگلیسی مسلط نیستند. البته آنها آنقدر مهربانند که با ایما و اشاره هم کارتان را راه میاندازند.
2. آیا تتو داشتن در ژاپن برای گردشگران مشکلساز است؟
در خیابان مشکلی ندارد، اما ورود به بسیاری از چشمههای آب گرم (اونسن)، باشگاههای ورزشی و استخرهای عمومی با تتوی نمایان ممنوع است. اگر تتو دارید، باید آن را با چسب مخصوص بپوشانید.
3. آیا ژاپنیها با توریستها رفتار خوبی دارند؟
بله، ژاپنیها فوقالعاده مهماننواز و مودب هستند. اگر در خیابان گم شوید، ممکن است کارشان را ول کنند تا شما را به مقصد برسانند!
